Menu Zamknij

cmentarz żydowski
w skępem

Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Skępem pochodzą z końca XVIII w. W 1852 r. odnotowano istnienie gminy żydowskiej. W Skępem zbudowano bóżnicę i mykwę oraz założono cmentarz. Gminie żydowskiej – oprócz Skępego – podlegały wsie Lubówiec, Łąkie, Sarnowo, Szczekarzewo i Wymyślin (od 1997 r. włączony do Skępego). Stan liczebny ludności zmieniał się na przestrzeni lat. W 1921 r. odnotowano 268 osób, w 1933 r. – 276. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkało w Skępem 300 Żydów, obywateli miasta.      

Osiedlali się przeważnie w miastach lub miasteczkach, zajmując się handlem i rzemiosłem. W Skępem trudniono się kupiectwem, rzemiosłem, fryzjerstwem, krawiectwem, kamasznictwem, piekarstwem, garbarstwem, zegarmistrzostwem, kotlarstwem, rzeźnictwem, wyrobem oleju i fotografią. W rynku prowadzono sklepy oferujące różne towary. Były sklepy drogeryjne, galanteryjne, bławatne (sprzedawano materiały na ubrania), piekarnie, spożywcze, mięsne, z materiałami żelaznymi. Do majątku nieruchomego zaliczono synagogę, łaźnię, cmentarz z domkiem, rzeźnię drobiu, place i grunty.                 

W XIX w. funkcję rabina w Skępem pełnił: Abraham Naftali Herc i Berisz Blumberg. B. Blumberg założył jesziwę, czyli szkołę. Po śmierci B. Blumberga – podczas I wojny światowej – rabinem był syn Bencjon Abram Blumberg. Następnie rabinem został Jechiel Halewi Zontag (zmarł w Skępem). Od 1933 r. rabinem był Josef Gelernter.

W 1939 r. skępscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu w Sierpcu, a potem do Warszawy. Niektórzy zginęli rozstrzelani w lesie w Karnkowie. Wojnę przeżyli ci, którzy zdążyli uciec przed eksterminacją oraz kilkoro dzieci powierzonych zaufanym rodzinom. Drewnianą synagogę rozebrano na rozkaz niemieckich nazistów prawdopodobnie na przełomie 1941/1942. Po społeczności żydowskiej w Skępem pozostało miejsce na ziemi, w której grzebano zmarłych do 1939 r. Cmentarz żydowski znajduje się w południowej części Skępego na wzniesieniu między ulicą Rybacką i aleją Spacerową nad Jeziorem Skępskim (Małym). Na cmentarzu pozostał fundament dużego nagrobka ohela, czyli prostokątny murowany grób ważnej osoby w społeczności żydowskiej. Ohele wznoszono nad grobami rabinów lub cadyków. Taką postacią mógł był rabin ze Skępego. Skępski ohel ma wymiary 228 cm na 353 cm.               

Na liście płatników składek na rzecz gminy żydowskiej w Skępem zostały wymienione nazwiska, profesje i wpłacone sumy w złotych. Są to osoby o nazwisku: Adler, Brodacz, Bruszczyński, Bursztyn, Burtke, Cudkiewicz, Fagot, Fogel, Goldberg, Goldman, Gruza, Gutman, Hartbrot, Jakubowicz, Kohn, Kurczak, Nusbaum, Ogrodowicz, Pieta, Pisarz, Podrygał, Pozmanter, Rogensztein, Rozenkwas, Ruda, Rywanowicz, Sarna, Strykowski, Szapiro, Szelka, Szperling, Winczarski, Winkielman, Zeszotko, Żelek i Żychliński. Właścicielami ziemskimi byli: Czarnoczapka, Łabędź i Cukier. Inne osoby odnotowane: Jaskółka, Pagat, Rosbard, Rzeszotko.

Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Skępem pochodzą z końca XVIII w. W 1852 r. odnotowano istnienie gminy żydowskiej. W Skępem zbudowano bóżnicę i mykwę oraz założono cmentarz. Gminie żydowskiej – oprócz Skępego – podlegały wsie Lubówiec, Łąkie, Sarnowo, Szczekarzewo i Wymyślin (od 1997 r. włączony do Skępego). Stan liczebny ludności zmieniał się na przestrzeni lat. W 1921 r. odnotowano 268 osób, w 1933 r. – 276. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkało w Skępem 300 Żydów, obywateli miasta.      

Osiedlali się przeważnie w miastach lub miasteczkach, zajmując się handlem i rzemiosłem. W Skępem trudniono się kupiectwem, rzemiosłem, fryzjerstwem, krawiectwem, kamasznictwem, piekarstwem, garbarstwem, zegarmistrzostwem, kotlarstwem, rzeźnictwem, wyrobem oleju i fotografią. W rynku prowadzono sklepy oferujące różne towary. Były sklepy drogeryjne, galanteryjne, bławatne (sprzedawano materiały na ubrania), piekarnie, spożywcze, mięsne, z materiałami żelaznymi. Do majątku nieruchomego zaliczono synagogę, łaźnię, cmentarz z domkiem, rzeźnię drobiu, place i grunty.                 

W XIX w. funkcję rabina w Skępem pełnił: Abraham Naftali Herc i Berisz Blumberg. B. Blumberg założył jesziwę, czyli szkołę. Po śmierci B. Blumberga – podczas I wojny światowej – rabinem był syn Bencjon Abram Blumberg. Następnie rabinem został Jechiel Halewi Zontag (zmarł w Skępem). Od 1933 r. rabinem był Josef Gelernter.

W 1939 r. skępscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu w Sierpcu, a potem do Warszawy. Niektórzy zginęli rozstrzelani w lesie w Karnkowie. Wojnę przeżyli ci, którzy zdążyli uciec przed eksterminacją oraz kilkoro dzieci powierzonych zaufanym rodzinom. Drewnianą synagogę rozebrano na rozkaz niemieckich nazistów prawdopodobnie na przełomie 1941/1942. Po społeczności żydowskiej w Skępem pozostało miejsce na ziemi, w której grzebano zmarłych do 1939 r. Cmentarz żydowski znajduje się w południowej części Skępego na wzniesieniu między ulicą Rybacką i aleją Spacerową nad Jeziorem Skępskim (Małym). Na cmentarzu pozostał fundament dużego nagrobka ohela, czyli prostokątny murowany grób ważnej osoby w społeczności żydowskiej. Ohele wznoszono nad grobami rabinów lub cadyków. Taką postacią mógł był rabin ze Skępego. Skępski ohel ma wymiary 228 cm na 353 cm.               

Na liście płatników składek na rzecz gminy żydowskiej w Skępem zostały wymienione nazwiska, profesje i wpłacone sumy w złotych. Są to osoby o nazwisku: Adler, Brodacz, Bruszczyński, Bursztyn, Burtke, Cudkiewicz, Fagot, Fogel, Goldberg, Goldman, Gruza, Gutman, Hartbrot, Jakubowicz, Kohn, Kurczak, Nusbaum, Ogrodowicz, Pieta, Pisarz, Podrygał, Pozmanter, Rogensztein, Rozenkwas, Ruda, Rywanowicz, Sarna, Strykowski, Szapiro, Szelka, Szperling, Winczarski, Winkielman, Zeszotko, Żelek i Żychliński. Właścicielami ziemskimi byli: Czarnoczapka, Łabędź i Cukier. Inne osoby odnotowane: Jaskółka, Pagat, Rosbard, Rzeszotko.

Fragment artykułu autorstwa Zyty Wegner na temat skępskich Żydów

Bożena Ciesielska

O społeczności żydowskiej

O skępskiej społeczności żydowskiej wspomniała Z. Wegner w albumie Rodem ze Skępego wydanym w 2007 r. Pierwsze wzmianki o gminie żydowskiej pochodzą z 1852 r., ale już pod koniec XVIII w. osiedlała się ludność żydowska. W Skępem zbudowano bóżnicę i mykwę oraz założono cmentarz. Znajduje się on w południowej części Skępego między ulicą Rybacką a Aleją Spacerową nad Jeziorem Małym. Gminie żydowskiej podlegały także wsie: Lubówiec, Łąkie, Sarnowo, Szczekarzewo i Wymyślin. Przed II wojną światową mieszkało w Skępem około 250 obywateli narodowości żydowskiej. W różnych latach stan liczebny zmieniał się, ale przed 1939 r. wynosił około 300 osób. Osiedlali się oni w miastach lub miasteczkach, zajmując się handlem lub rzemiosłem w odróżnieniu od Niemców. Koloniści niemieccy zasiedlający gminę Skępe gospodarowali na roli. W Skępem trudniono się kupiectwem, rzemiosłem, fryzjerstwem, krawiectwem, kamasznictwem, piekarstwem, garbarstwem, zegarmistrzostwem, kotlarstwem, rzeźnictwem, wyrobem oleju czy fotografią. W rynku prowadzono sklepy oferujące różne towary. Były sklepy drogeryjne, galanteryjne, bławatne (sprzedawano materiały na ubrania), piekarnie, spożywcze, mięsne, z materiałami żelaznymi [1].

W XIX w. rabinami w Skępem byli Abraham Naftali Herc i Berisz Blumberg. B. Blumberg założył jesziwę, czyli szkołę. Od 1933 r. rabinem był Josef Gelernter, a od 1936 r. – Jakub Baruch Pisarz. Do majątku nieruchomego zaliczono synagogę, łaźnię, cmentarz z domkiem, rzeźnię drobiu, place i grunty.

W 1939 r. skępscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu w Sierpcu, a potem do Warszawy. Niektórzy zginęli rozstrzelani w lesie w Karnkowie. Wojnę przeżyli ci, którzy zdążyli uciec przed eksterminacją. Drewnianą synagogę rozebrano na rozkaz niemieckich nazistów prawdopodobnie na przełomie 1941/1942. Pozostał tylko budynek, w którym mieściła się mykwa. Po społeczności żydowskiej w Skępem pozostało jeszcze miejsce na ziemi, w której grzebano zmarłych do 1939 r. Macewy czy kute ogrodzenia zabrano z kirkutu (cmentarza). Wielu kamieniarzy wykorzystywało płyty, żeby zrobić na nich nowe napisy. Pozostały nieliczne podstawy macew. Sfotografowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Rybackiej w Skępem fundament nagrobka to prawdopodobnie ohel, czyli prostokątny murowany grób ważnej osoby w społeczności żydowskiej. Ohele wznoszono nad grobami rabinów lub cadyków [2]. Skępski ohel ma wymiary 228 cm na 353 cm [3]. Taką postacią, dla której wybudowano ohel, mógł był rabin ze Skępego. Śladem są jeszcze nieliczne fotografie, które ocalały… i stary, drewniany dom przy ulicy Sierpeckiej w Skępem (dom spłonął w 2015 roku)[4]. Mieszkała w nim rodzina Podrygałów. Są jeszcze domy w centrum Skępego. I może jeszcze przejmujące wspomnienie w albumie Rodem ze Skępego Z. Wegner i jej siostry Stanisławy Radomskiej, których rodzice sąsiadowali z Podrygałami. I żywe w pamięci opowieści ocalałych dzieci, dziś już ludzi wiekowych… Pozostał w Yad Vashem w Dolinie Gmin Żydowskich napis na płycie SKEPE[5].                                                                                                                              

W książce Kto napisze naszą historię? w dokumencie Ukryte Archiwum Emanuela Ringelbluma” można znaleźć fragment dotyczący historii skępskich Żydów. Brzmi on następująco: „Program badań sztetlu opierał się na świadectwach ortodoksyjnych, przywiązanych do tradycji Żydów. Opracowanie poświęcone miejscowości Skempa przedstawia ten sztetl jako kehila kedosza  (świętą gminę), składającą się z pobożnych Żydów, którym przewodzi świątobliwy rabin Józef Gelernter. Chroni on swoją trzódkę, cierpi wraz z nimi i towarzyszy im na wygnaniu. W dokumencie z Oneg Szabat przytoczono kazania rabbiego, w których tłumaczy swoim wiernym, że ich udręki nie mają nic wspólnego z ich grzechami czy wadami. Ich pokoleniu przypadły cierpienia, jakich naród żydowski jeszcze nie zaznał. Wiek liberalizmu i oświecenia ustępuje pola mroczniejszej epoce. Ale w ten sposób Bóg poddaje ich próbie. A czyż świątobliwy rabbi Akiwa, męczennik z II wieku, nie przypominał Żydom: .  W tej pracy, jak w wielu innych z tego zbioru, dochodzi do głosu dojmująca rozpacz przesiedleńców, którzy usiłują uświadomić swoim nieznanym czytelnikom, a może po trosze i sobie, że do niedawna mieli domy, obowiązki, życiowe zakotwiczenie, żyli na stałe we wspólnocie. Tuż po otrzymaniu od Niemców nakazu opuszczenia ich miasteczka, szykując się do wyjazdu w nieznane, skempscy Żydzi prosili rabbiego o wydanie im indywidualnych zaświadczeń o ich społecznym statusie, żeby móc wykazać przed obcymi, że byli kiedyś szanowanymi głowami rodzin, a nie żebrakami”[6].

Społeczność żydowska po II wojnie światowej już się nie odrodziła.









[1] Relacje ustne mieszkańców Skępego.
[2] www.wikipedia.org.pl
[3] Autopsja. Pomiaru dokonał M. Rumiński i S. Ciesielski 2014 r.
[4] Autopsja.
[5] W. Szarszewski. Fotograf

ia z Yad Vashem.
[6] S. D. Kassow, Kto napisze naszą historię?, Warszawa 2010, s. 253.

Nagrobki i detale

Michał Wiśniewski

CMENTARZ ŻYDOWSKI W SKĘPEM - LUSTRACJA

Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw

Przed nami skarpa, z której rozpościera się widok na Jezioro Małe. Za nami ceglana pozostałość pokryta tynkiem i interpretowana jako ohel. Obok nas sosny i podrosty dębu. Z grubsza tyle można zauważyć na terenie cmentarza żydowskiego w Skępem (gm. Skępe, pow. lipnowski). Naoczne ustalenie granic cmentarza jest niemożliwe. Żadne pozostałości po ogrodzeniu nie zachowały się, a stare mapy w skali 1:25 000 prezentują dwa wykluczające się rozwiązania.

Według mapy polskiej z 1931 roku, będącej w istocie przeskalowanym przedrukiem mapy rosyjskiej kirkut przybiera postać prostokąta, którego dłuższy bok pokrywa się z linią skarpy. Z kolei mapa niemiecka z 1940 roku ukazuje go jako kwadrat wyraźnie schodzący w dół skarpy. Dokumentację przeprowadzaliśmy w towarzystwie m. in. Marka Rumińskiego, emerytowanego nauczyciela i regionalisty, który optuje za trzecią wersją. Mianowicie cmentarz przybierał kształt zbliżony do trapezu prostokątnego, którego pochyły bok umiejscowiony jest po wschodniej stronie. Niegdyś istniał tam ciek wodny spływający w stronę jeziora. Brak jednoznacznie ustalonych granic działki cmentarnej uniemożliwia precyzyjny pomiar jej powierzchni.

Zerknijmy raz jeszcze na mapę niemiecką. Do południowego odcinka ogrodzenia wyraźnie przylega jakiś budynek. W skład majątku nieruchomego skępskiej gminy żydowskiej wchodziły w 1939 roku: synagoga, mykwa, rzeźnia do uboju rytualnego i cmentarz z domkiem. O jaki dokładnie domek się rozchodzi, nie podano. Może mieszkanie grabarza lub stróża, a może niewielki dom przedpogrzebowy względnie pomieszczenie magazynowe, w którym chowano niezbędne sprzęty potrzebne przy pochówku. Zdrobnienie wyraźnie wskazuje na niewielką powierzchnię i to być może spowodowało, że za domek zinterpretowano w jednym z opracowań za ohel.

Tu przypomnimy, że ohel to niewielki obiekt murowany i zadaszony, w którym chowano cadyka bądź rabina wraz z męskimi potomkami. Ohele sławnych cadyków są miejscem modlitw chasydów. Zatem można powiedzieć, że ohel to odpowiednik chrześcijańskiej kaplicy grobowej, w której pochowano zasłużoną osobę duchowną. Jeśli domek nie jest ohelem to może ta pozostawiona na cmentarzu prostokątna konstrukcja? Bliższe oględziny wykazały, że jest to obmurowanie ceglane pokryte tynkiem. Obiekt ma kształt zamknięty, tzn z pewnością nie posiadał drzwi. Co ważne tynk występuje również na górnej powierzchni, co wyklucza możliwość, że są to pozostałości rozebranego murowanego budynku i w domyśle zadaszonego, jakim jest ohel. Prędzej wygląda to na zwykłe niskie obmurowanie nieco szerszego pojedynczego grobu lub obmurowanie pola grobowego przeznaczonego dla rodziny. Nie ma też jakichkolwiek dowodów, że spoczywa tam skępski rabin Jechitel Zontag, o którym wiadomo, że zmarł w 1932 lub 1933 roku.

W trakcie oględzin cmentarza członkowie Stowarzyszenia Grupa Historyczno-Poszukiwawcza Gustaw namierzyli i odsłonili kilka pozostałości po nagrobkach – widocznych fundamentów, do których przymocowane były kiedyś macewy. Uwadze nie uszły dwa zagłębienia w ziemi. Zakładamy, że nie są to pozostałości po dołach dla sadzonek lub odkrywki glebowe, tylko dziury po nagrobkach. Łącznie z domniemanym ohelem zidentyfikowaliśmy 8 stanowisk. Należy dodać, że Stowarzyszenie Gustaw w 2020 oczyściło teren cmentarza z śmieci.

Osadnictwo żydowskie w Skępem sięga końca XVIII wieku i najprawdopodobniej rozpoczęło się tuż po II rozbiorze Polski, gdy ziemia dobrzyńska weszła w skład Prus. W najstarszych zapiskach z 1793 roku mowa o 6 żydowskich mieszkańcach. Natomiast najstarsze informacje dotyczące kahału datowane są na 1852 rok. Wówczas istniała już bóżnica, mykwa i cmentarz. Liczba Żydów w Skępem rosła aż do połowy lat 30. XX w. jednak procentowo największy odsetek wśród mieszkańców miasta stanowili tuż przed wybuchem I wojny światowej. Tradycyjnie dla społeczności małomiasteczkowej najbogatszymi członkami gminy żydowskiej byli kupcy, ale na czele płatników składki mamy także trzech Żydów nieznanej profesji z Huty Skępskiej. Koniec istnienia gminy żydowskiej nastąpił w ostatnim kwartale 1939 roku. W połowie grudnia tych, którzy nie uciekli lub nie zostali zamordowani na miejscu przez niemieckich nazistów, transportowano do Warszawy.

Prace porządkowo-inwentaryzacyjne na cmentarzu żydowskim prowadzone w 2020

Mapy

Dolina Gmin Żydowskich

Sponsor:

medium_szih_logo_pl_black_900-px

oprac. dokumentalne: Michał Wiśniewski, Bożena Ciesielska oprac. projektowe: Stowarzyszenie Grupa Historyczno-Poszukiwawcza Gustaw, Stowarzyszenie Lapidaria. Zapomniane Cmentarze Pomorza i Kujaw, Fundacja Ari Ari; współpraca: Urząd Miasta i Gminy Skępe; autorzy zdjęć: Bożena Ciesielska, Michał Wiśniewski, Fundacja Ari Ari

Współorganizacja:

Cmentarz żydowski w Skępem został zniszczony przez nazistowskich okupantów podczas II wojny światowej, choć nieczynny, pozostaje miejscem spoczynku kilku pokoleń Żydów ze Skępego.

Najstarsze wzmianki o osadnictwie żydowskim w Skępem pochodzą z 1793 roku, a potwierdzone informacje o kahale Skępe z 1852 roku. W 1827 roku spośród 978 mieszkańców 55 stanowili Żydzi, a pod koniec lat 30. XX wieku w Skępem odnotowano ponad 300 mieszkańców pochodzenia żydowskiego.

Koniec istnienia gminy żydowskiej nastąpił podczas II wojny światowej. W grudniu 1939 roku większość spośród Żydów skępskich, którzy nie uciekli lub nie zostali zamordowani przez nazistów niemieckich, trafiła do getta w Warszawie i innych gett na terenie okupowanej Polski. Prawie wszyscy zostali zamordowani. Po wojnie do Skępego wrócili nieliczni.

Tablica upamiętniająca społeczność żydowską w Skępem

Tablica upamiętniająca społeczność żydowską ufundowana w ramach projektu Cmentarz żydowski w Skępem – inwentaryzacja i upamiętnienie, współfinansowany w ramach programu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce w 2021. Organizacja: Stowarzyszenie Grupa Historyczno-Poszukiwawcza Gustaw, Lapidaria. Zapomniane Cmentarze Kujaw i Pomorza, Fundacja Ari Ari

בית הקברות היהודי בסקפה נהרס על ידי הכובשים הנאצים במהלך מלחמת העולם השנייה, למרות שהיה סגור, הוא נותר מקום מנוחתם של כמה דורות של יהודי סקפה.

 התיעוד העתיק  ביותר על ההתיישבות היהודית בסקפה מופיע משנת 1793, והמידע אודות קהילת סקפה שאושר, הוא משנת 1852.

בשנת 1827 מתוך 978 תושבי המקום 55 היו יהודים, ובסוף שנות השלושים במאה העשרים היו בסקפה למעלה מ 300 תושבים ממוצא יהודי.

 חיסולה של הקהילה היהודית בסקפה התרחש במהלך מלחמת העולם השנייה. בדצמבר 1939 רוב יהודי סקפה שלא נמלטו או לא נרצחו על ידי הנאצים הגרמנים הגיעו לגטו ורשה ולגטאות אחרים בפולין הכבושה. כמעט כולם נרצחו. לאחר המלחמה רק מעטים חזרו לסקפה.

Stopnie schodów prowadzących do ośrodka zdrowia w Skępem (nadal niepotwierdzone, czy część wykonano z płyt nagrobnych pochodzących z cmentarza żydowskiego)

Karta cmentarza

Szkic cmentarza żydowskiego w Skępem, 2020
Szkic cmentarza żydowskiego w Skępem, 2020
Szkic sytuacyjny plan pelny, 2020

Pisali w mediach:

Wykonano w ramach projektu: