Osięciny. Historie Żydowskie
Pierwsze wzmianki o osadnictwie żydowskim w Osięcinach pochodzą z końca XVIII wieku, w 1779 r. w parafii Osięciny mieszkało 9, a w 1791 r. 11 Żydów. Zgodnie z przywilejem lokalnym z 1823 r., Żydzi mogli kupować place i osiedlać się tylko na ulicach: Żydowskiej i Radziejowskiej. W okresie międzywojennym XX w. mieszkali także przy ulicach: Hallera, Kościuszki, Kilińskiego[ i placu Wolności. W latach 50. i 60. XIX w. ukształtowała się samodzielna gmina żydowska, dysponująca cmentarzem, synagogą, mykwą, chederem.
Osięcińska gmina żydowska w 1827 r. liczyła 174 osób, w 1897 r. 392 osób, a w 1909 r. sięgnęła liczby 487, zmniejszając się po I wojnie światowej, w 1921 r. liczyła około 470 członków, a w 1939 r. do 350 osób. Ogromne znaczenie Żydów w życiu gospodarczym, kulturalnym i społecznym Osięcin utrzymało się do 1939 roku.
Hitlerowskie prześladowania Żydów w Osięcinach rozpoczęły się już jesienią 1939 roku. Okupanci zastrzelili zegarmistrza Waltera, a w 18.11.1939 r. urządzili na ul. Kościuszki widowisko z paleniem ksiąg z synagogi, domu modlitwy, chederu, podczas którego zmusili rabina do odmawiania modlitwy. Naziści powołali Judenrat, a gmina musiała codziennie wystawić kontyngent robotników. Cmentarz został zdewastowany, synagoga zamieniona na stolarnię, a cheder i mykwa w magazyn i dom mieszkalny. Od 1940 r. w Żydzi osięcińscy wywożeni byli do obozów pracy. Ostatnich 240 mieszkańców żydowskiego pochodzenia wysiedlono 22.04.1942 r. do nazistowskiego niemieckiego obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Większość została zamordowana.
Po II wojnie kilkoro Żydów wróciło do Osięcin, by opuścić osadę po zabiciu Mosze Borkowicza i Moryca Gutowskiego przez grupę „Szarego” (Jerzego Gadzinowskiego) nocą z 29 na 30.09.1945 roku. Społeczność żydowska w Osięcinach nie odrodziła się.
Cmentarz żydowski
Cmentarz społeczności żydowskiej w Osięcinach został założony w I połowie XIX wieku na wzgórzu przy drodze do Wieńca. Pierwotnie otoczony drewnianym ogrodzeniem, zamienionym później na murowane cegłą, o powierzchni 2800 m kw. (w dwudziestoleciu międzywojennym XX w.), z sąsiadującym budynkiem dozorcy i grabarza.
Cmentarz został zniszczony przez nazistowskich okupantów podczas II wojny światowej, kiedy zmusili osięcińskich Żydów zniwelowania cmentarnego wzgórza i wykorzystania piasku, macew i muru do utwardzania ulic i placów w Osięcinach.
Cmentarz choć nieczynny, pozostaje miejscem spoczynku kilku pokoleń Żydów z Osięcin. Według zasad judaizmu cmentarz żydowski jest nienaruszalny i pozostaje cmentarzem „na wieki wieków”.
Mykwa
Mykwa gminy żydowskiej w Osięcinach powstała około połowy XIX wieku. Mykwa to najważniejsze miejsce dla żydowskich społeczności, służące duchowemu i fizycznemu oczyszczeniu poprzez rytualne obmycie osób i przedmiotów.
W 1939 roku nazistowscy okupanci przekształcili tutejszą mykwę w dom mieszkalny i do dziś jest wykorzystywana w takim charakterze.
Wartości kulturowe
Opracowania: Fundacja Ari Ari, we współpracy z dr. hab. Tomaszem Kawskim, Izabelą Maciejewską, Michałem Maciejewskim, Mirosławą Stojak, Michałem Wiśniewskim, Małgorzatą Woźniak
Tłumaczenia: Israel Ignacy Zylbersztajn, Adam Bożejczyk
Opracowanie graficzne tablic: Justyna Marcinkowska
Zdjęcia: Wirtualny Sztetl, archiwum prywatne dr hab. Tomasz Kawski, Michał Wiśniewski, Fundacja Ari Ari
Współfinansowanie
Współfinansowane w ramach programu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce
Ort Tora – Osenholz – Osięciny. O społeczności żydowskiej
Wspólnie z mieszkańcami Osięcin prowadzimy cykl zajęć dokumentujących i inwentaryzujących współczesny stan świadomości, wiedzy i pamięci o żydowskiej społeczności i zachowanego dziedzictwa, szczególnie cmentarza żydowskiego, synagogi, mykwy, kamienic i miejsc związanych z żydowską obecnością.
Tytuł projektu nawiązuje do przygnębiającej historii miejscowości, powstałej w XIII wiek, w której stałą obecność Żydów odnotowywano z końcem XVIII w. W Osięcinach, w języku niemieckim – Osenholz, w 1921 mieszkało 436 Żydów i 384 chrześcijan. Społeczność żydowska „zniknęła” podczas II wojny światowej, a synagogę naziści niemieccy zamienili w stolarnię, a cheder i łaźnię na magazyn i dom mieszkalny. W 1945 roku do Osięcin wróciła mała grupa ocalonych, wkrótce uciekając już na zawsze, po zamordowaniu dwóch Żydów przez polski oddział podziemny „Szarego”.
W 2023 roku jeden z potomków osięcińskich Żydów – Israel Ignac Zylbersztajn zwrócił się do grupy społecznościowej „Nasze Osięciny” i fundacji, z prośbą o pomoc w upamiętnieniu swoich przodków. Praca wokół żydowskiego dziedzictwa kulturowego i pamięci odbywa się w ścisłej współpracy z współczesnymi mieszkańcami miejscowości – „gwarantami” opieki nad przywracanym i dokumentowanym dziedzictwem kulturowy.
Synagoga
Synagoga gminy żydowskiej w Osięcinach, wybudowana prawdopodobnie w latach sześćdziesiątych XIX wieku, na planie prostokąta (wymiary 10,5 m x 12 m), w stylu klasycystycznym z elementami orientalnymi, murowana z cegły, kryta czterospadowym dachem typu kopertowego zwieńczonym cebulowatą wieżyczką.
W 1939 roku nazistowscy okupanci zamienili synagogę w stolarnię, a po II wojnie światowej w budynek wykorzystywany było jako warsztat, magazyn, dom handlowy. Synagoga w Osięcinach jest jedną z trzech świątyń żydowskich, które zachowały się na terenie Kujaw Wschodnich.
Cheder
Cheder społeczności żydowskiej w Osięcinach powstał około połowy XIX wieku jako drewniany budynek kryty dachówką, z murowaną przystawką stanowiącą mieszkanie rabina i dom modlitw. Cheder to tradycyjna żydowska szkoła religijna dla chłopców (głównie w wieku od 3 do 5 lat), w której uczono czytania i pisania po hebrajsku oraz podstawowych zasad judaizmu.
W 1939 roku nazistowscy okupanci zamienili osięciński cheder w magazyn, który przetrwał do lat 50. XX wieku. Obecnie na jego miejscu wzniesiono dom mieszkalny.
Tablice upamiętniające
